نقطه نظرات غیرایرانی ها و نقل قول مورخان و جهانگران درباره میانه می تواند بسیاری از معماهای تاریخ را برای ما برگشاید. در کتابهای متعدد اروپایی ـ عربی، تعاریف خوب و بد، خوشآیند و ناخوشآیند و دلچسب و دلنچسب زیادی درباره میانه (و هر شهر دیگری) آمده است که تلخیص های زیر را برگزیدم تا اطاله کلام نباشد. هر یک سطر از سطور زیر برگرفته از یک کتاب قطور است. قبل از مطالعه این بخش 2 نکته را در نظر داشته باشید:

1 ـ زمان نقل قول را بشناسید. آیا در دوره اقتدار مادها یا پیش از ایلخانی است یا بعد از هجوم مغول یا در زمان باجگیری و خراجگیری های سرسام آور صفوی و فرار مردم میانه به کوه و دشت؟ اگر دوران افول و اوج را بشناسید، خواهید دید که برخی نقل قول های ناخوشآیند مربوط به چه دوره ای است؟

2 ـ بعضی مورخان یا جهانگردان با اسب و قاطر هزاران کیلومتر راه میرفتند و در فرط خستگی به شهری یا روستایی میرسیدند که به کوچکترین اخمی، برمی آشفتند و از مردم آن شهر بد و بیراه مینوشتند. ما که اکنون در عرض چند ساعت با خودرو حرکت میکنیم و در محلی توقف میکنیم، گاهی بدون بحث و جدل برنمیتابیم چه برسد به خستگی های دوران قدیم که 10 ساعت با اسب و قاطر حرکت میکردند. چنین بد و بیراه هایی برای مردم تبریز و اصفهان به وفور دیده میشود و خواننده باید در خواندن چنین متونی حواسش جمع باشد!

• نوشته های اسلامی حاکی از آن است که میانه شهری آباد و خرم ولی کوچک بوده است. جالب آنکه در کتب تاریخی دوره اسلامی مانند حدودالعالم (372 ق.)، الممالک و المسالک و صوره الارض، قطب شهرهای این منطقه اردبیل بوده است و این عظمت تا زمان مغول وجود داشته است و از تبریز بعنوان شهری کوچک در کنار میانه و سراب و اهر نام برده می شود.
• کلنل مونتیت/Monteith/ در سال 1833 در مقالة «گزارشهای روزانة سفری در آذربایجان» می نویسد: «رود آیدوغموش در نزدیکی میانه به قارلانقو می ریزد. ما به دهکده شقاقی نشین سید کندی رسیدیم. بر سر مالکیت این منطقه بین شقاقیها و افشارها اختلاف است. این محل فعلاً در اختیار شقاقی هاست».
• کلنل استوارت/Stuart/ هم می گوید: «از میانه به آغکند رفتیم. محلی آباد و حاصلخیز و خوشآیند بود. اکثر دهات سر راه را محصور به دیوار و دژهای کوچک و ویرانه دیدیم».
• کلنل استوارت انگلیسی در ادامه در مورد خاطرات روز 23 می 1836 می گوید: «در میانه بجای ادامه راه، در جانب ترکمنچای به روستای سوما رفتیم که اسعد افندی ـ سفیر عثمانی ـ در یکی از باغات آنجا چادر زده بود تا در هوای اینجا مداوا یابد.»
• کنت دوسرسی در سال 1840 در مورد ترکمنچای می نویسد: «اطراف این ده آباد است و زمینهای زراعی زیادی دارد. جلگه ای که ترکمنچای در آن قرار دارد، پر از دهات کوچک است که با دیواره های گلی محصور شده و از دور ، منظره جالبی دارد.»
• اوژن اوبن جهانگرد و دیپلمات فرانسوی در حدود صد سال پیش در مورد میانه می گوید: «میانه در گذشته، کرسی شقاقیها بود اما اکنون دهستان وسیعی است با پنج هزار نفر جمعیت».
• ابن حوقل در قرن چهارم هجری یعنی بیش از هزار سال پیش در صوره الارض خود، میانه را پررونق و پرجمعیت معرفی کرده و فاصله میانه و اردبیل را 20 فرسنگ می نویسد.
• یاقوت حموی در قرن 6 هجری به میانه آمده و در معجم البلدان از میانه تمجید می کند.
• حمدالله مستوفی در قرن هفتم از میانه فقط بعنوان یک ده نام می برد. چراکه میانه بخاطر موقعیت خاص خود در حمله مغول به تل خاکی تبدیل شده بود و آثار شهرنشینی آن از بین رفته بود.
• در کتاب تاریخ ایران زمین می خوانیم: در سال 873 هجری، ابوسعید، آخرین پادشاه گورکانی، به قصد تصرف آذربایجان به میانه حمله کرد اما در این منطقه شکست سختی از اوزون حسن خورد و پس از دستگیری او را کشتند.
• استخری در المسالک و الممالک تنها، نام میانه را برده و فاصله اش تا اردبیل را 20 فرسنگ می نویسد.
• حدود العالم من المشرق الی المغرب میانه را شهری کوچک، پررونق، آبادان و البته با مردمان خوب می­نویسد.
• تاورنیه (فوت 1689 م.) در سفرنامه خود هنگام عبور از میانه از یک پل سنگی نام می برد که رو به خرابی است. او از اقدام شاه عباس در سنگفرش کردن راههای مشرف به کاپلانتی (قافلانتی) تمجید می کند. او که در دورة شاه عباس کبیر به ایران آمده بود، می نویسد: «در اطراف کاپلانتی، آبادیهائی وجود دارد که به دربار شاه مالیات نمی دهند و اگر کسی جنایتی کرد و بدآنجاها پناه برد، هیچکس نمی تواند چیزی به او بگوید، حتی خود شاه!». البته تاورنیه معلوم نکرده است این کار بخاطر تقدس آبادی های این اطراف بوده است یا بخاطر دلیری و جنگجو بودن اهالی منطقه در مقاومت در برابر دادن مالیاتهای سنگین حکومتی. تاورنیه از هنر معماری کاروانسرای تازه ساز یا تازه تعمیر جامال آوا (همان جمال آباد) نیز تجلیل می کند.
• شاردن میانه را تحت عنوان دشتی وسیع، زیبا و خرم در آغوش کوهستانهای بلند توصیف می کند. او نیز به قلعه مخروبه ای در قلل قافلانتی که همان قیز قالاسی یا قلعه دختر است، اشاره دارد.
• در نزهه القلوب که بعد از حمله مغول نگاشته شده است، آمده است: «میانه پیشتر شهری بوده است اما اکنون به اندازه دهی باقی مانده است».
• در تقویم البلدان از میانه بعنوان شهری کوچک و سرسبز نام برده می شود.
• المشترک در وصف میانه آنرا شهری بزرگ معرفی می کند که تا مراغه دو روز فاصله دارد.
• شهاب الدین احمد قلقشندی مصری (821ـ756ق.) صاحب «صبح الاعشی فی صناعه الانشاء» در اللباب خود، با اشاره به بزرگان میانه می گوید: «گروهی از دانشمندان از این شهر برخاسته اند».
• دیاکونوف، صاحب تاریخ ماد، میانه، دره قیزیل اوزن و نواحی جنوبی آنرا در 720 سال قبل از میلاد، متعلق به سرزمین مانناها می داند. دیاکونوف، در کنار فرماندهی گسترده مانناها در آذربایجان از فرماندهی نیمه مستقلی در ناحیة میانه بنام «زیکرتو» نام می برد که برای حکومت مقتدر مرکزی اسباب مزاحمت است.
• دکتر هنریش آلمانی که در زمان ناصرالدین شاه قاجار به میانه آمده بود، افسانه شاهزاده مغرور و متمکن قلعه دختر را نقل می کند.
• کارری در گذر از میانه در سال 1694 م. شهر را کاملاً خالی از سکنه ذکر کرده است. او مالیاتهای سنگین صفوی را عامل فرار مردم از شهر و متلاشی شدن کانون خانواده ها دانسته است. کارری امید دارد که بخاطر موقعیت استثنائی میانه، مجدداً مردم به شهر رو آورند. او در تجلیل از کاپلانتی (قافلانتی) می گوید: تا اصفهان چنین کوهی ندیدم.
• ژوبر در کتاب مسافرت به ارمنستان و ایران خود در مورد 23 پل میانه (شهر کؤپروسو) می گوید: روی رودخانه میانه پلی بسته اند که 23 چشمه دارد. این پل خیلی خوب مانده است و به جاده سنگفرش منتهی می شود که از نظر ساخت به جاده های رومیان قدیم در ایتالیا شباهت دارد.
• خانم ژان ماگر فرانسوی معروف به مادام دیولافوآ که همراه شوهر باستانشناس خود در سال 1881 میلادی به ایران آمده بود، در مورد میانه می گوید: «شهر کوچک میانه در زمانهای بسیار قدیم نیز در تاریخ وجود داشته است». ایشان در کنار قیز کؤپروسو این نقاشی را ترسیم می کنند و یکی از هنرهای زیبای خود درباره میانه را خلق می کنند و این اثر باستانی را به هنر نقاشی مزین کرده و جهانی می کند.

• موریس دوکوتز هم در سال 1817 میلادی در بازدید از قیز کؤپروسو نوشته است: «کتیبه ای روی پل، منقوش است که می رساند 140 سال پیش یکی از اهالی قزوین آنرا مرمت کرده است. متأسفانه شکافی در پل دیده می شود که ممکن است در آتیه موجب سقوط آن گردد. … بالاخره در کاروانسرای جامالآوا اتراق کردیم که 520 سال از تاریخ بنای آن می گذرد و در نهایت استحکام پایدار مانده است». دوکوتز درباره قلعه ای زیبا در روستای ورزقان میانه می گوید: «این عمارت عالی متعلق به صادق خان بود که از معاندان سرسخت شاه قاجار بود و بارها با هم جنگیده بودند و عاقبت با حیله و خیانت کشته شد».
• بارون فیودورکورف که همراه محمدشاه قاجار برای تاجگذاری از تبریز ولیعهدنشین، عازم تهران شاه نشین بود، در گذر از میانه با تمجید از آثار تاریخی آن، قالی بسیار خوب میانه را می ستاید. فیودورکورف در سفرنامه خود از قول جغرافیدان معروف فرانسوی کینر (kinner) از میان شهرهای بین تبریز و تهران، فقط میانه را فوق العاده دیدنی معرفی می کند.

 محمدصادق نائبی @Msnaebi

www.Naebi.ir/82